Perşembe öğleden sonra İran’ın büyük bölümünde internet kesildi. Bu, günlerdir tırmanan hükümet karşıtı protestoların ardından ülkenin son yıllardaki en ağır internet karartmasıydı.
Ülkenin çok küçük bir kesimi içinse hâlâ dış dünyaya fotoğraf ve video göndermek, hatta arama yapmak mümkün. Telegram’daki Vahid Online kanalı pazartesi günü Tahran’ın güneyindeki Kahrizak’ta bir sokak kenarında yatan cesetlerin fotoğraflarını paylaştı; pazar günü ise bir cenazede “Kahrolsun Hamaney” sloganları atan İranlıların videosunu yayımladı.
Bu video ve mesajların bir kısmı, sansürü aşmak için tasarlanmış çevrim içi araçlardan oluşan bir ekosistem üzerinden iletiliyor. Bunlar arasında Telegram proxy’leri ve Ceno adlı bir tarayıcı da var; bunu İranlı dijital haklar uzmanı Amir Raşidi söylüyor.
Bu sistemin açık ara en önemli parçası ise, alçak yörüngedeki binlerce uydu üzerinden internete bağlanan Starlink terminalleri. Son iki yılda toplu halde İran’a kaçak sokulan bu terminalleri kullananlar hayatlarını riske atıyor.
Raşidi’ye göre İran’da şu anda yaklaşık 50 bin Starlink terminali var; bazı raporlar bu sayıyı 100 bine kadar çıkarıyor. Elon Musk’ın SpaceX’ine ait olan bu hizmetin kullanıcıları, 90 milyonu aşan İran nüfusunun çok küçük bir bölümünü oluşturuyor.
Kentik adlı ağ gözlemlenebilirliği ve istihbarat platformunun internet analizleri direktörü Doug Madory, tek bir Starlink terminaliyle birden fazla kişinin hatta tüm bir apartmanın internete bağlanabildiğini; ancak ülke genelindeki toplam kullanıcı sayısının en fazla yüz binlerle ifade edilebileceğini söylüyor.
Daha fazla oku
Bu kullanıcılar, İran’ın dış dünyayla kalan son, son derece kırılgan bağlantısını elinde tutuyor. Rejim tarafından “beyaz listeye” alınmış işletme ve bireylerden gelen sınırlı trafik dışında, ülkeden elektronik olarak neredeyse hiç bilgi çıkmıyor gibi görünüyor.
Kaynaklara göre yetkililer ülke genelinde Starlink terminallerinin peşinde: elektronik harp için geliştirilmiş araçlarla tüm mahalleleri karıştırıyor, çatılarda uydu antenlerini tespit etmek için dronlar uçuruyorlar. 2025’te çıkarılan bir yasa, İran’da Starlink bulundurmayı İsrail adına casusluk olarak yorumlayabiliyor ve 10 yıla kadar hapis cezası öngörüyor.
“Starlink’i öyle bir ölçüde kriminalize ettiler ki, yasada Starlink kullanmanın İsrail ve Amerikan CIA’i adına casusluk yapmakla eşdeğer olduğu söyleniyor” diyor Raşidi.
Kaç terminalin hâlâ çalıştığı ve kaçının el konulduğu net değil.
Raşidi’ye göre İran’ın terminalleri karıştırmak için kullandığı araçlar, Ukrayna’daki cephelerde dronları karıştırmakta kullanılanlara benzer askerî sınıf sistemler. Pahalı ve enerji yoğun bu araçlar, belirli bir alanda belli bir radyo frekansını devre dışı bırakabiliyor; ancak yalnızca yerel olarak kullanılabiliyor ve ülke çapında kapsama sağlayamıyor.
“Ucuz değil. Askerî envanterde bulacağınız türden bir şey ve tedarikçisi de çok az” diyor Madory.
Şimdilik, Starlink’i kaçak sokan az sayıdaki kişi çevrim içi olabiliyor; ancak yoğun karıştırmanın olduğu mahallelerde mesaj göndermekten fazlası neredeyse imkânsız.
The Guardian‘ın haberine göre: Teknolojiye hâkim olanlar varlıklarını gizlemek için VPN’ler kullanıyor; diğerleri ise tespitten kaçınmak için terminallerini sürekli yer değiştirterek taşıyor.
Starlink kullanıcıları şimdilik iletişim kurabilse de, İran isterse zor da olsa onları tespit etmeyi seçebilir.
“İran hükümeti ne kadar çaba harcamak isterse, terminallerin kullanmak zorunda olduğu o frekansı kullanan sinyalleri izleyebilir” diyor Madory.
“Aslında kendinizi ilan ediyorsunuz.”
Terminali olmayanlar için, devlet bağlantılı bir Telegram kanalındaki bir duyuru İran’daki internetin olası geleceğine dair bir ön izleme sundu. IRIB haber ajansı dün, İran’da artık erişilebilecek tüm internet sitelerinin bir listesini yayımladı.
Listede yerli arama motorları, yerli harita ve navigasyon servisleri, yerli mesajlaşma uygulamaları ve hatta devlet onaylı videoların bulunduğu—Raşidi’nin deyimiyle İran’a özgü bir Netflix benzeri yerli yayın platformu vardı.
Raşidi’ye göre bunların tamamı, İran’ın ulusal internet oluşturma çabasının bir parçası: Çin’inkinden bile daha kısıtlı, hükümet tarafından yönetilen ve dış dünyayla neredeyse tamamen kopuk, iskelet bir web. Bu çaba Ruhani döneminden beri sürüyor ve şimdi çalışıyor gibi görünüyor.
Madory ve Raşidi’ye göre bunun anlamı, İran’daki internetin eski hâline dönmeyebileceği.
“Dedikodular var” diyor Raşidi. “Bazıları, işler normale dönse bile internetin geri gelmeyeceğini söylüyor. Sadece ulusal internet olacak.”
“Uzun vadeye hazırlanıyorlar; bunun uzun bir süre böyle olacağını düşünüyorlar” diyor Madory.
