Samsun’da enflasyon ve karaborsa, halk perişan

Samsun halkı 1919 yılının mayıs ayında inanılmaz bir enflasyon tehdidi altında yaşama devam ediyor ve İstanbul’da temel ihtiyaç maddelerinin fiyatı %1.350 arttı. Peki fiyat artışlarının nedeni ne? En önemli nedeni Birinci Dünya Savaşı’ndan çıkan Osmanlı Devleti’nin yabancı paralar karşısında değer kaybetmesidir. Her ne kadar mütarekeden sonra ithalatın artış göstermesi ve piyasaların nispeten bollaşmasına rağmen, Osmanlı parası sürekli kan kaybında olup halkın alım gücü de günden güne düştü. Memur maaşları savaş sonunda alım gücü olarak %70-80 oranında eridi. Savaştan önce aynı evde yaşayan ailenin aylık 20 lira geliri olması onları müreffeh bir hayat için şimdi ise bu aile fakirane evi oldu. Bir başka ifadeyle savaştan önce 15 liraya geçinen bir aile aynı şekilde yaşamak istiyorsa 1919 yılında gelirinin aylık 182 lira olması gerekir.

Düyun-ı Umumiye İdaresi’nin gıda ürünleri için hazırladığı fiyat listesinde 1914 yılına göre yumurtanın fiyatı 11 kat, kömür 20 kat, şeker 21 kat, soğan 25 kat, patates 15 kat arttı. İndekste hesaplanmayan ev ve işyeri kiraları ise yaklaşık 20 kat yükseldi ve 1914’te 100 birim olan fiyatların genel seviyesi 1919 yılında 1.402 idi.

BİR AYLIK İŞÇİ MAAŞINA BİR ÇUVAL UN
Samsun’da fakirler ve savaş sonunda eriyen orta sınıfın enflasyonun yanı sıra vurgunculuk ve karaborsayla da sorunları bulunmakta olup; sıradan bir halkın bazı gıda ürünlerine ulaşması imkânsızdı. Dağlarda eşkıya köylere saldırıp köylünün para, mal ve hayvanlarını gasp ederken şehirli ise karaborsadan dolayı bazı yiyecekleri bulamaz durumdaydı. Süpürge tohumundan yapılmış ekmeği bile bulmak zordu. Açlık ve sefalet ülke genelinde yaygındı.

Osmanlı Hükûmeti zaruri ihtiyaç maddeleri kapsamına giren yiyecekleri ve eşyaları belirledi. Buna göre zaruri ihtiyaç maddeleri şunlardır:

Yiyecekler: Her çeşit yağ, şeker, kahve, süt hülasası, makarna, reçel, peynir, galeta, bisküvi, her çeşit et, sebze ve balık konserveleri.

Giyecekler: Potin, çorap, çarşaf takımları, fanila, patiska, basma, Amerikan bezi, çuha, elbiselik kumaş, hazır elbise, muşamba, lastik, galon vesaire.

SAMSUN’DA ŞEKER KARABORSADA!
Samsun halkının şeker bulması mayıs ayının ilk günlerinde imkânsız halde olup, bulanların da çok ücret ödemesi gerekirdi. Ne kesme şeker ne kile şeker Samsun’un en işlek Saathane dükkânlarında bulunması zor bir gıdaydı. Samsun’da savaşın yeni fakirleri olduğu gibi yeni zenginleri de olacaktı.

SAMSUN’DA 1919 YILI MAYIS AYI BAŞINDA PİYASA CETVELİ

* Ölçü birimi hakkında  : 1 kıyye/1.282 kg- 1 batman/ 7,375 kg

**Para birimi hakkında: 1 Lira eşittir 100 guruş.

KAYNAKÇA
Piyasa Gazetesi, 5 Mayıs 1919, Samsun.(Gazetelerin nüshalarını benimle paylaşan Ercan Yalçın dostuma müteşekkirim.). Arzu Terzi, “Mütareke Dönemi İstanbul’unda Rekabet Piyasası (Amerikan-Fransız Barakalarının Açılması)”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 6. Sayı, Yıl 3/2004, s.84-107