Samsun’da 100 yıl önce bu hafta!

İşte Samsunlu Tarih Araştırmacısı Mehmet Köseoğlu’nun derlemesiyle; ‘İstanbul’daki İngiltere Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe’un 21 Nisan 1919 tarihli Osmanlı Dışişlerine Notası’, ‘Damat Ferit Telaşlanıyor’, ‘İçişleri Bakanı’nın kararı net: MUSTAFA KEMAL’, ‘Cercle D’Orient’te Tarihi Buluşma’, ‘Osmanlı Dahiliye Nezareti’nden Gelen Yazı’, ‘Samsun’da Rum ve Ermenilerin Teşkilatlanması hakkında’, ‘Samsun’da İlginç Buluşma: Germanos ve Euthmios’ başlıklı tarihi notlar…

—

İstanbul’daki İngiltere Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe’un 21 Nisan 1919 tarihli Osmanlı Dışişlerine Notası:

 “9.Ordu’nun terhisi doyurucu değildir. Erzurum ile Sivas arasında şûralar tarafından asker kılıklı kişiler silâh altına alınmıştır. İlgililere emir verin, yoksa iş ciddiyet kazanır!”

Amiral Calthorpe

DAMAT FERİT TELAŞLANIYOR
Samsun’da görevli İngiliz kontrol subayları belirli aralıklarla İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiserliği’ne raporlar gönderiyorlardı. Bu raporlar doğrultusuna Sadrazam Damat Ferit Paşa’ya durum iletilerek hükûmetin Rum köylerini Türk tacizlerinden korumak, kanun ve düzeni yeniden kurmak için derhal önlem alınması isteğinde bulunuldu. İngiliz Komiserliği’nin düşüncesine göre bu bir insanî görevdi. Osmanlı hükûmeti bunu yapmazsa, İngilizler duruma el atmak zorunda kalacaklarını bildirdi. Damat Ferit Paşa telaşlandı. İlk olarak Dahiliye Nazırı (İçişleri Bakanı) Mehmet Ali Bey’i yanına çağırdı. Bu kişi Mustafa Kemal Paşa’yı Ali Fuad Paşa’nın (Cebesoy) aracılığıyla tanıyan birisiydi. 

Sadrazam Damat Ferit Paşa

İÇİŞLERİ BAKANI’NIN KARARI NET: MUSTAFA KEMAL
Damat Ferit Paşa, ne yapılması gerektiği yolunda ona düşüncesini sordu. Mehmet Ali Bey, İngilizlerin raporundan durumun artık İstanbul’dan denetiminin mümkün olmadığını ve yerel makamların da bununla başa çıkacak gücünün kalmadığını söyledi. Tek çözüm yolunun hükûmetin kendisine güvenebileceği genç ve enerjik bir subayı Samsun’a göndermek olduğunu savundu. Görevi askerî ve idarî unsurları düzeni sağlayabilecek kudretli bir yönetim altında toplamak ayrıca İngilizlere güven duygusu verecekti. Ferit Paşa bu işi yapabilecek bir subay adı vermesini isteyince Mehmet Ali Bey’in kararı netti: Mustafa Kemâl.

Mustafa Kemal Atatürk

CERCLE D’ORIENT’TE TARİHÎ BULUŞMA
Bu sıralarda Harbiye Nazırlığı (Savaş Bakanlığı) orduyu yeniden yapılandırmak için 3 müfettişlik kurma peşindeydi. Fevzi Paşa (Çakmak) başkentteki 1. Ordu’nun, Cemal Paşa (Mersinli) Konya’daki 2. Ordu’nun müfettişliğine getirilmişti. Mustafa Kemal ise Erzurum’daki 9.Ordu müfettişliğine atamaya önerilmişti. 

Damat Ferit Paşa, Mustafa Kemal’i kendi gözüyle görmek istedi. Mehmet Ali Bey de Mustafa Kemal’i Şişli’deki evinde ziyaret ederek durumu kendisine iletti. Beyoğlu’nda Cercle D’Orient Kulübü’nde Damat Ferit onları karşıladı. Birlikte yemek yediler. Rauf Bey’in Mustafa Kemal’den naklettiğine göre konuyla ilgili görüşülmez. Sadrazam sadece Mustafa Kemal’i görmek ve yakından tanımak istemiştir. 

25 Nisan 1919 tarihinde Harbiye Nazırı Şakir Paşa, Mustafa Kemal’i bakanlığa çağırır. Ona Doğu Anadolu’daki durumu açıklayan dosyayı verip, müfettişlik olarak görevinin Rumların taciz şikâyetlerini çözmek olduğunu bildirir. Bu dosyanın içeriğinde ayrıca Samsun havalisinde çete tacizleri hakkında bir konu başlığı da bulunur. 

Mustafa Kemal Paşa, Harbiye Nazırlığı’nın izniyle koşulları görüşmek üzere Genelkurmay Başkanlığı’na gitti. Fevzi Paşa (Çakmak), Trakya’da bulunduğundan konu üzerinde vekili Tuğgeneral Kazım Paşa (İnanç) ile birlikte karara vardılar. 

Mustafa Kemal Atatürk’ün Şişli’de Konakladığı Ev

 Damat Ferit Paşa ile Mustafa Kemal Paşa’nın Buluştuğu Beyoğlu’nda Cercle D’Orient Binası

OSMANLI DAHİLİYE NEZARETİ’NDEN GELEN YAZI

SAMSUN’DA RUM VE ERMENİLERİN TEŞKİLATLANMASI HAKKINDA

Bâb-ı Âli
Dahiliye Nezâreti
Emniyet-i Umûmiye Müdiriyeti
Umûmî
Husûsi.
Ecânib Şubesi

Osmanlı Devleti’nin başta başkent olmak üzere İzmir, Trabzon ve Samsun havalisinde Rum ve Ermeni Salib-i Ahmer şubeleri kurulduğu anlaşılmış ve Ermeni Salib-i Ahmer  Teşkilatı’na resmî sıfat izafesiyle bunların meni için itilaf komiserleri nezdinde teşebbüs icrasına mahal olmadığından, adı geçen teşkilata zabıta marifetiyle engel olunması, Rum Salib-i Ahmer  Teşkilatı’na gelince  bunların bulunduğu yerlerdeki Yunan Salib-i Ahmer Teşkilatı ile bir alakası olup olmadığının tahkik ve işarı ve bunlardan yalnızca Osmanlı Rumları marifetiyle ve Salib-i Ahmer hususi alametiyle vaki olmuş teşkilat var ise onların da men’i lazım geleceği Hariciye Nezaret-i Celilesi’nden bildirilmiş olmakla mucebince  vazifenin yerine getirilmesi ve tebliğ edilmesi.

Fi 28 Nisan 1919                                                                 Nazır Namına 

                                                                                                         İmza

Belge 1: Samsun’da Rum ve Ermenilerin Teşkilatlanması Hakkında

SAMSUN’DA İLGİNÇ BULUŞMA: GERMANOS VE EUTHMIOS

Bu günlerde Amasya Metropoliti Germanos ve ona bağlı olan Zile Piskoposu Euthymios çete şeflerini Samsun Piskoposluğu’nda bir araya toplayarak Samsun, Bafra, Çarşamba, Ünye, Fatsa, Tokat, Niksar, Merzifon, Havza, Erbaa, Lâdik, Amasya ve Vezirköprü bölgelerinde örgütlenme kararı aldılar.

 
Germanos Karavangelis

Zile Piskoposu Euthymios

KAYNAKÇA
Andrew Mango, Atatürk / Modern Türkiye’nin Kurucusu, çev. Füsun Doruker, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2016.
Bünyamin Kocaoğlu, Milli Mücadele Yıllarında Samsun 15. Fırka’nın Samsun’daki Faaliyetleri (1919-1921), Samsun Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Samsun, 2008.
Gotthard Jaeschke, Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1989Gotthard Jaeschke, Kurtuluş Savaşı İle İlgili İngiliz Belgeleri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1991
Lord Kinross, Atatürk Bir Milletin Doğuşu, çev. Necdet Sander, Altın Kitaplar, İstanbul, 2018.
Stefanos Yerasimos, Milliyetler ve Sınırlar, çev. Şirin Tekeli, İletişim Yayınları, İstanbul, 2000.
Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam, C. 1, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2009
Zeki Sarıhan, Kurtuluş Savaşı Günlüğü I, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1993
http://www.bakisarisakal.com/osmanliarsivbelgelerindesamsuncanikermenileri.pdf /25.04.2019
https://www.johnsanidopoulos.com/2017/05/holy-ethno-hieromartyr-euthymios-bishop.html /25.04.2019