Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası, Türkiye’de uygulanan en ağır ceza türleri arasında yer alıyor. Bu ceza, hükümlünün yaşamı boyunca cezaevinde kalmasını öngörüyor ve mevcut düzenlemeler kapsamında şartlı tahliye imkânı tanımıyor. Özellikle idam cezasının kaldırılmasının ardından, daha önce idama mahkûm edilen kişilerin cezalarının ağırlaştırılmış müebbete çevrilmesiyle bu uygulama daha da yaygınlaştı.
Ancak uluslararası hukukta ve insan hakları yargısında, bu tür “umut içermeyen” cezalar uzun süredir tartışma konusu. Bu tartışmaların merkezinde ise “umut hakkı” kavramı bulunuyor.
Umut hakkı ne anlama geliyor?
Umut hakkı, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alan bir mahkûmun, belirli bir sürenin ardından cezasının yeniden değerlendirilmesi ve topluma kazandırılma ihtimalinin göz önünde bulundurulmasını ifade ediyor. Bu hak, hükümlünün yaşamı boyunca hiçbir şekilde özgürlüğe kavuşma ihtimali olmadan ceza çekmesini insan onuruyla bağdaşmaz olarak değerlendiriyor.
Başka bir ifadeyle umut hakkı, cezanın mutlak ve değişmez olmaktan çıkarılarak, ilerleyen yıllarda yeniden gözden geçirilebilmesini mümkün kılan bir infaz sistemini öngörüyor. Böylece mahkûmun rehabilitasyon sürecine katılması ve topluma yeniden uyum sağlayabilmesi ihtimali korunmuş oluyor.
AİHM’in umut hakkı kararları
Umut hakkına ilişkin en dikkat çekici kararlar, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından verildi. Mahkeme, ağırlaştırılmış müebbet cezasının hiçbir koşulda gözden geçirilmemesini, insan haklarına aykırı buldu.
Bu kapsamda en çok bilinen dosyalardan biri, PKK elebaşı Abdullah Öcalan ile ilgili karar oldu. 1999 yılında yakalanan ve ağırlaştırılmış müebbet hapse mahkûm edilen Öcalan hakkında AİHM, 18 Mart 2014’te önemli bir hüküm verdi. Mahkeme, şartlı salıverme ihtimali bulunmadan verilen bu cezanın, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne aykırı olduğuna karar verdi ve Türkiye’den yasal düzenleme yapılmasını istedi.
AİHM daha sonra Hayati Kaytan, Emin Gurban ve Civan Boltan gibi tutuklularla ilgili davalarda da benzer yönde kararlar verdi. Bu kararların ortak noktası, “hiçbir zaman serbest kalma umudu olmayan cezanın insan haklarıyla bağdaşmadığı” vurgusu oldu.
Avrupa Konseyi’nin uyarıları
AİHM kararlarının uygulanıp uygulanmadığını denetleyen Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, Türkiye’yi bu konuda defalarca uyardı. Komite, son toplantılarında umut hakkına ilişkin düzenlemelerin gecikmeden yapılması gerektiğini belirtti.
Komite ayrıca, gerekli adımların atılmaması halinde Eylül 2025’te ara karar çıkarılabileceği uyarısında bulundu. Bu durum, Türkiye’nin uluslararası alanda yeni yaptırımlar ve baskılarla karşılaşabileceği şeklinde yorumlanıyor.
Türkiye’de yeni düzenleme gündemde mi?
Son dönemde Meclis’te yürütülen çalışmalar ve siyasi açıklamalar, umut hakkı konusunda yeni bir yasal düzenlemenin gündeme gelebileceğine işaret ediyor. Edinilen bilgilere göre, “umut hakkı” adı altında ayrı bir yasa çıkarılmasından ziyade, mevcut infaz ve ceza mevzuatında değişiklik yapılması planlanıyor.
Bu değişikliklerle, ağırlaştırılmış müebbet alan mahkûmların belirli şartlar altında cezalarının gözden geçirilmesinin önü açılabilir. Böylece AİHM kararlarının iç hukuka yansıtılması hedefleniyor.
Umut hakkı tartışmaları neden önemli?
Umut hakkı meselesi, yalnızca hukuki bir düzenleme değil, aynı zamanda insan hakları, ceza adaleti ve toplumsal vicdan açısından da kritik bir konu olarak değerlendiriliyor. Destekleyenler, bu hakkın insan onurunun korunması açısından zorunlu olduğunu savunurken; karşı çıkanlar ise ağır suçlar işleyenlerin serbest kalma ihtimalinin kamu güvenliğini tehdit edebileceğini ileri sürüyor.
Önümüzdeki dönemde Meclis’te yapılacak çalışmaların, hem iç hukuk hem de Türkiye’nin uluslararası yükümlülükleri açısından belirleyici olması bekleniyor. Umut hakkına ilişkin atılacak adımlar, ceza infaz sisteminde önemli bir dönüşümün habercisi olabilir.
diyekonustu.com
Tüm Gündem Haberleri için TIKLAYIN
